काठमाडौं — पूर्वराष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारी पुनः नेकपा एमालेको सक्रिय राजनीतिमा फर्किएपछि नेपालको राजनीतिक वृत्तमा राष्ट्रपतीय गरिमा, नैतिकता र राजनीतिक संस्कारबारे बहस चर्किएको छ। राष्ट्रको सर्वोच्च संवैधानिक पदमा दुई कार्यकाल बिताइसकेको व्यक्तिले फेरि पार्टीको वरिष्ठ नेताको जिम्मेवारी लिन खोज्नु कति उचित हो भन्ने प्रश्न उठेको छ।
विद्या भण्डारी नेपालको पहिलो महिला राष्ट्रपति हुन्। उनले सन् २०१५ देखि २०२३ सम्म राष्ट्रपतिको जिम्मेवारी सम्हालिन्। राष्ट्रपति पदमा रहँदा उनी कुनै एउटा राजनीतिक दलकी प्रतिनिधि मात्र नभई सम्पूर्ण राष्ट्रको साझा अभिभावक थिइन्। तर पदबाट अवकाश पाएपछि पुनः एमालेको सक्रिय राजनीतिमा फर्कने उनको कदमले पूर्वराष्ट्रपतिले कस्तो राजनीतिक मर्यादा कायम गर्नुपर्छ भन्ने विषयलाई चर्चामा ल्याएको छ।
राष्ट्रपति पद दलगत प्रतिस्पर्धाभन्दा माथिको संस्था हो। यस्तो पदमा पुगेको व्यक्तिबाट अवकाशपछि पनि राष्ट्रिय एकता, संवैधानिक मर्यादा र लोकतान्त्रिक संस्कारको संरक्षणमा योगदानको अपेक्षा गरिन्छ। तर फेरि पार्टीको नेतृत्व तहमा फर्कनुले राष्ट्रपतीय पदको गरिमा र राजनीतिक स्वार्थबीचको सीमाबारे प्रश्न खडा गरेको छ।
विदेशमा पनि पूर्वराष्ट्रपतिहरू राजनीतिमा फर्किएका छन्
विश्वका केही मुलुकमा पूर्वराष्ट्रपतिहरू पुनः सक्रिय राजनीतिमा फर्किएका उदाहरण छन्। अमेरिकाका डोनाल्ड ट्रम्प सन् २०२० को निर्वाचनमा पराजित भएपछि पुनः चुनाव लडे र सन् २०२४ मा राष्ट्रपति निर्वाचित भए। तर अमेरिकी राष्ट्रपति कार्यकारी प्रमुख हुन् र त्यहाँको राजनीतिक प्रणाली नेपालको भन्दा फरक छ। त्यसैले अमेरिकी अभ्यासलाई नेपालको राष्ट्रपतीय व्यवस्थासँग सीधै तुलना गर्न मिल्दैन।
यसले एउटा कुरा भने स्पष्ट पार्छ—पदबाट अवकाश पाएपछि राजनीतिमा फर्कनु विश्वव्यापी रूपमा असम्भव होइन। तर त्यसको औचित्य सम्बन्धित देशको संवैधानिक व्यवस्था, राजनीतिक परम्परा र सार्वजनिक विश्वासका आधारमा मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ।
कानुनी अधिकारभन्दा माथि नैतिक जिम्मेवारी
पूर्वराष्ट्रपतिले सक्रिय राजनीति गर्न पाउने वा नपाउने विषयमा कानुनी व्यवस्था महत्त्वपूर्ण हुन्छ। तर कुनै काम कानुनले निषेध नगरेको अवस्थामा पनि त्यसको नैतिक उपयुक्तताबारे प्रश्न उठाउन सकिन्छ।
विद्या भण्डारीको राजनीतिक अनुभव र योगदान आफ्नो ठाउँमा छन्। तर राष्ट्रपतिको जिम्मेवारी सम्हालिसकेपछि दलगत शक्ति संघर्षमा फर्कनु आवश्यक थियो कि उनी राष्ट्रिय मुद्दामा दलभन्दा माथि रहेर योगदान दिन सक्थिन् भन्ने बहस स्वाभाविक छ।
पूर्वराष्ट्रपतिले राष्ट्रिय नीति, सुशासन, महिला अधिकार र लोकतान्त्रिक संस्थाको सुदृढीकरणमा योगदान दिन सक्छन्। त्यसका लागि फेरि कुनै दलको वरिष्ठ नेताको पदमा पुग्नैपर्छ भन्ने छैन।
राजनीतिक संस्कारको परीक्षा
नेपालको राजनीतिमा उच्च पदमा पुगेपछि पनि पद र शक्तिको प्रतिस्पर्धा नछाड्ने प्रवृत्तिबारे लामो समयदेखि आलोचना हुँदै आएको छ। प्रधानमन्त्री, मन्त्री र पार्टीका शीर्ष नेताहरूको पदमोहबारे प्रश्न उठिरहेका बेला पूर्वराष्ट्रपतिको दलगत पुनरागमनले यो बहसलाई थप बल दिएको छ।
भण्डारीका समर्थकहरूले यसलाई उनको राजनीतिक अधिकारका रूपमा व्याख्या गर्न सक्छन्। आलोचकहरूले भने राष्ट्रपतीय गरिमाअनुसार उनी दलगत राजनीतिभन्दा माथि रहनुपर्ने तर्क गर्न सक्छन्। लोकतन्त्रमा राजनीतिक अधिकारको सम्मान गर्दै सार्वजनिक जिम्मेवारीको नैतिक पक्षमाथि प्रश्न उठाउनु पनि आवश्यक हुन्छ।
अन्ततः विद्या भण्डारीको पुनरागमनले नेपाली राजनीतिसामु एउटा गम्भीर प्रश्न छाडेको छ—राष्ट्रको सर्वोच्च पदमा पुग्नुको अर्थ दलीय प्रतिस्पर्धाको शिखरमा पुग्नु मात्र हो, कि पदबाट अवकाश पाएपछि पनि राष्ट्रको साझा अभिभावकको छवि कायम राख्नु हो?
Add Comment