समाचारमा युद्धग्रस्त मस्को, आँखाले देख्दा शान्त र सुरक्षित सहर

लक्ष्मीपूजाको उज्यालो छाडेर मध्यरातमा मस्कोको यात्रामा निस्कँदा मनमा अनेक प्रश्न थिए। युक्रेनसँगको युद्ध, ड्रोन आक्रमण र बम विस्फोटका समाचारले मनमा एउटा अनौठो त्रास पैदा गरेको थियो। तर मस्को पुगेपछि देखिएको दृश्य समाचारमा सुनिएको भन्दा निकै फरक थियो। त्यहाँ युद्धको त्रासभन्दा बढी चिसो मौसम, फराकिला सडक, चम्किला बत्ती र मध्यरातसम्म जीवन्त रहने सहरसँग साक्षात्कार भयो।

तिहारको उज्यालो छाडेर मस्कोतर्फ

नेपालमा तिहारको रौनक सुरु भइसकेको थियो। घरघरमा लक्ष्मीपूजाको तयारी हुँदै थियो। झिलिमिली बत्ती, फूलमाला, दियो र मिठाईले बजार तथा घरआँगन सजिन थालेका थिए। नेपालीका लागि वर्षकै महत्वपूर्ण पर्वमध्ये एक तिहारको उल्लास चलिरहेका बेला भने मेरो गन्तव्य थियो– रुसको राजधानी मस्को।

नोभेम्बर ९ नपुग्दै मस्को पुग्नुपर्ने भएपछि तिहारको रमझमलाई थाती राखेर मध्यरातमा त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलबाट यात्रा सुरु भयो। मनमा घरपरिवार, तिहारको माहोल र लामो हवाई यात्राको उत्सुकता एकैसाथ थिए। तर यी सबैभन्दा बढी एउटा जिज्ञासा थियो– युद्धको समाचारले घेरिएको मस्को वास्तवमा कस्तो होलार ?

नेपालमा रहँदा रुस–युक्रेन युद्धका समाचार नियमितजस्तै सुनिन्थे। मस्को आसपास ड्रोन आक्रमण भएको, सुरक्षा सतर्कता बढाइएको र विभिन्न स्थानमा विस्फोटका घटना भएको समाचार पढ्न पाइन्थ्यो। त्यसैले मस्कोको यात्रा केवल एउटा अन्तर्राष्ट्रिय भ्रमण मात्र थिएन, समाचारमा देखिएको सहरलाई आफ्नै आँखाले हेर्ने अवसर पनि थियो।

करिब चार घण्टा ५० मिनेटको हवाई यात्रापछि संयुक्त अरब इमिरेट्सको दुबई पुगियो। त्यहाँ करिब पाँच घण्टाको विश्रामपछि मस्कोतर्फको दोस्रो उडान सुरु भयो। दुबईबाट मस्कोसम्मको करिब आठ घण्टाको हवाई यात्राले शरीरलाई केही थकित बनाएको थियो। तर मनमा भने गन्तव्यको उत्सुकता घटेको थिएन।

आकाशमा ड्रोन खोज्दै

हवाईजहाज मस्कोतर्फ अघि बढिरहँदा मेरो ध्यान पटकपटक विमानको झ्यालतिर जान्थ्यो। कतै आकाशमा ड्रोन देखिन्छ किरु कतै युद्धको कुनै संकेत भेटिन्छ किरु मनमा यस्तै प्रश्न खेलिरहेका थिए।

विमानको झ्यालबाट बाहिर नियाल्दा आकाश भने शान्त देखिन्थ्यो। न कुनै ड्रोन देखियो, न कुनै विस्फोटको संकेत। टाढाटाढासम्म झिलिमिली बस्ती र सहरका बत्तीहरू देखिन्थे। कतै समुद्रमा विश्राम गरिरहेका पानीजहाजका बत्तीहरू पनि स्पष्ट देखिन्थे। ती दृश्य हेर्दा युद्ध र शान्तिको समाचारबीचको दूरी कति फरक हुन सक्छ भन्ने अनुभूति भइरहेको थियो।

अन्ततः लामो हवाई यात्रापछि मस्कोमा पाइला टेकियो। मनमा बोकेको आशंका र कौतूहलसँगै नयाँ सहरको पहिलो अनुभूति सुरु भयो।

समाचारको मस्को र वास्तविक मस्को

मस्को पुगेपछि नेपालमा सुनिएका र पढिएका समाचारसँग प्रत्यक्ष देखिएको वातावरणको तुलना गर्न मन लाग्यो। तर आश्चर्यजनक रूपमा त्यहाँ तत्काल देखिने कुनै असामान्य त्रास थिएन। मानिसहरू आफ्नै दैनिक काममा व्यस्त थिए। सडकमा सवारीसाधन चलिरहेका थिए। सहरका विभिन्न क्षेत्रमा सामान्य जनजीवन सञ्चालन भइरहेको थियो।

हामी दुई दिनसम्म औपचारिक कार्यक्रममा सहभागी भयौँ। कार्यक्रमपछिको समयलाई सदुपयोग गर्दै मस्कोका विभिन्न स्थान घुम्ने अवसर पनि मिल्यो। मध्यरातसम्म सहरका सडक र महत्वपूर्ण क्षेत्रहरूमा पैदल हिँड्दा पनि हामीले असुरक्षाको कुनै प्रत्यक्ष अनुभूति गरेनौँ।

यसको अर्थ मस्कोमा युद्धको जोखिम छैन वा सुरक्षा चुनौती समाप्त भएको छ भन्ने होइन। रुस–युक्रेन युद्धको पृष्ठभूमिमा सुरक्षा सतर्कता र जोखिम आफ्नै ठाउँमा छन्। तर बाहिरबाट समाचार सुन्दा मनमा बनेको भय र सहरभित्र प्रत्यक्ष अनुभव गर्दा देखिने जनजीवनबीच भने निकै ठूलो अन्तर रहेछ।

मस्कोको पहिलो प्रभाव नै यही रह्यो– समाचारमा युद्धको छायामा देखिएको सहरभित्र सामान्य जीवन आफ्नै गतिमा चलिरहेको थियो।

मध्यरातमा उज्यालो सहर

मस्को निकै चिसो थियो। नेपालको मौसमसँग तुलना गर्दा त्यहाँको चिसोले शरीरलाई सहजै छोड्दैनथ्यो। चिसो सिरेटो चलिरहँदा बाक्ला लुगा लगाएर हिँड्नुको विकल्प थिएन।

सडकहरू निकै फराकिला थिए। सडकका दायाँबायाँ राखिएका बिजुलीका बत्तीले मध्यरातमा पनि सहरलाई उज्यालो बनाइरहेका थिए। सडकमा गाडीहरू तीव्र गतिमा हुइँकिन्थे। व्यवस्थित सडक, उज्यालो बत्ती र सवारीसाधनको तीव्र गतिले मस्कोको सहरी जीवनशैलीको झल्को दिन्थ्यो।

तर सडकपेटीमा भने मानिसहरूको चहलपहल निकै कम देखिन्थ्यो। काठमाडौंको सडकमा राति अबेरसम्म पनि मानिसहरूको आवतजावत देखिने भएकाले मस्कोको सडक सुनसानजस्तै लाग्थ्यो।

के मस्कोमा मानिसहरू नै कम छन् तरु होइन। मानिसहरू सडकमा भन्दा सडकमुनि बढी भेटिन्थे।

मस्कोको भूमिगत रेल सेवा अर्थात् मेट्रो त्यहाँको जीवनशैलीको एउटा महत्वपूर्ण हिस्सा रहेछ। मेट्रो स्टेसन र त्यस आसपासका भूमिगत मार्गमा मानिसहरूको आवतजावत हेर्दा कमिलाको ताँतीजस्तै लाग्थ्यो। कोही हतारहतार आफ्नो गन्तव्यतर्फ अघि बढिरहेका थिए भने कोही रेलको प्रतीक्षामा थिए। सडकपेटी सुनसान देखिए पनि भूमिगत सहर भने मानिसहरूको भीडले भरिएको थियो।

त्यो दृश्यले मस्कोको अर्को परिचय दियो। जमिनमाथिको सहर र जमिनमुनिको सहरबीचको जीवनशैली साँच्चै रोचक रहेछ।

रेड स्क्वायरतर्फको पैदल यात्रा

तिहारको समय, चिसो मौसम र दुई दिनको औपचारिक कार्यक्रमपछि सँगै आएका साथीहरू मस्कोस्थित नेपाली दूतावासतर्फ लागे। तर प्रेससागर पौडेल दाइ र म भने मस्को सहरलाई नजिकबाट नियाल्ने योजनामा थियौँ।

हाम्रो गन्तव्य थियो– मस्कोको ऐतिहासिक तथा विश्वप्रसिद्ध क्षेत्र रेड स्क्वायर।

मस्को पुगेपछि रेड स्क्वायर नघुम्नु भनेको सहरको एउटा महत्वपूर्ण परिचय नै नबुझ्नुजस्तै लाग्थ्यो। त्यसैले चिसोको पर्वाह नगरी हामी समयले अध्यारो तर मस्कोको कृत्रिम उज्यालोसँग पैदल यात्रामै निस्कियौँ। चिसो निकै थियो । उनीको टोपीले कानै ढाकेर हिडेका थियो । ठाउँ ठाउँमा ठिङ उभिएका सालिकहरुले मन खिच्थ्यो । अनि हामी पालै पालो तस्वीर खिच्थ्यौं । एयरपोर्टबाट होटलसम्म पुग्दा हामीलाई सवारी चालकले रेड स्क्वायर जाने सजिलो बाटो देखाईदिएका थिए । होटलबाट सिधा करीव २५ मिनेट हिँड्यो भने रेडस्वाक्वर पुगिन्छ । प्रेमदाई र मैले त्यही गरेका थियौं ।

रेड स्क्वायर केवल एउटा खुला सार्वजनिक क्षेत्र मात्र होइन, रुसको इतिहास, राजनीति, संस्कृति र राष्ट्रिय पहिचानसँग जोडिएको महत्वपूर्ण स्थान हो। यसको आसपास रहेका ऐतिहासिक भवन, वास्तुकला र संरचनाले मस्कोको गौरवशाली इतिहासको झल्को दिन्छन्।

त्यहाँ पुग्दा सहरको भव्यता र ऐतिहासिक महत्व दुवैलाई एकैसाथ महसुस गर्न सकिन्थ्यो। रातको उज्यालोमा भवनहरू झनै आकर्षक देखिन्थे। पर्यटक, स्थानीय नागरिक र सुरक्षाकर्मीहरूको उपस्थितिले त्यस क्षेत्रलाई जीवन्त बनाएको थियो।

हामी बाटोमा भेटिएका रुसी नागरिकहरूसँग कुराकानी गर्थ्यौँ। कुनै ठाउँबारे जानकारी लिन्थ्यौँ, कुनै विषयमा उनीहरूको धारणा बुझ्ने प्रयास गर्थ्यौँ। बाटोमा भेटिएका प्रहरीहरूसँग समेत सामान्य भलाकुसारी भयो। नयाँ देश, नयाँ परिवेश र फरक भाषाको बीचमा पनि सामान्य मानवीय संवादले यात्रालाई थप रोचक बनाइरहेको थियो।

पत्रकारितासँग जोडिएको यात्रामा यस्ता साना कुराकानी पनि महत्वपूर्ण लाग्छन्। समाचारमा पढिएका विषयलाई प्रत्यक्ष अनुभवसँग जोडेर हेर्न पाउनु यात्राको विशेष उपलब्धि हो।

भेजिटेरियनका लागि कफी र पाउरोटी

मस्कोको चिसो मौसममा लामो पैदल यात्रा गर्दा बीचबीचमा केही खाएर शरीरलाई न्यानो बनाउने इच्छा हुनु स्वाभाविक थियो। तर मेरो अर्को समस्या थियो– म भेजिटेरियन।

विदेशी सहरमा शाकाहारी खानेकुरा खोज्नु आफैँमा एउटा चुनौती हुने रहेछ। मस्कोमा पनि त्यस्तै अनुभव भयो। आफूले सहजै खान मिल्ने परिकार खोज्न निकै मुस्किल पर्‍यो। कतै के पाइन्छ भनेर सोध्ने, कतै मेनु हेर्ने, कतै खानेकुराको सामग्री बुझ्ने क्रम चलिरह्यो।

अन्ततः हामीजस्ता भेजिटेरियनका लागि भरपर्दो विकल्प भनेकै कफी र पाउरोटी जस्तो लाग्यो। चिसो मौसममा एक कप तातो कफीले दिने आनन्द पनि कम थिएन। कफीको तातोपनसँगै हात तताउँदै फेरि यात्रामा निस्कन्थ्यौँ।

प्रेम दाइ र मबीचको कुराकानी, चिसो हावा, उज्यालो सडक र नयाँ सहरको दृश्यले भोक र थकानलाई समेत केही समयका लागि बिर्साइदिएको थियो।

काठमाडौंभन्दा शान्त मस्को

मध्यरातसम्म हामी मस्कोका सडकमा पैदल हिँडिरह्यौँ। कतै सडकको उज्यालो नियाल्यौँ, कतै भवनहरूको बनावट हेर्‍यौँ, कतै स्थानीय नागरिकहरूसँग कुरा गर्‍यौँ। न कुनै असामान्य भागदौड देखियो, न बाहिरबाट सोचेजस्तो युद्धको त्रासले जनजीवन अस्तव्यस्त भएको अनुभूति भयो।

मलाई त मस्को काठमाडौंभन्दा पनि शान्त र व्यवस्थित लाग्यो। काठमाडौंमा रातको समयमा पनि सवारीसाधनको आवाज, मानिसहरूको चहलपहल र सडकको भीडभाड सामान्य दृश्य हुन्। तर मस्कोमा सडक फराकिला, सवारीसाधन तीव्र गतिमा चल्ने र पैदलयात्रीको उपस्थिति तुलनात्मक रूपमा कम देखिन्थ्यो।

हामीले रातको समयमा पैदल यात्रा गर्दा पनि आफूलाई असुरक्षित महसुस गरेनौँ। सहरको उज्यालो, सडकको अवस्था र सामान्य जनजीवनले सकारात्मक प्रभाव पारे।

यद्यपि केही घण्टा वा केही दिनको व्यक्तिगत अनुभवका आधारमा कुनै पनि सहर पूर्ण रूपमा सुरक्षित छ भनेर निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। युद्धको जोखिम, सुरक्षा व्यवस्था र सम्भावित आक्रमणका चुनौतीहरू कुनै पनि बेला हुन सक्छन्। तर प्रत्यक्ष देखिएको मस्कोको जनजीवन भने समाचारमा चित्रण गरिएजस्तो भयावह थिएन।

समाचारभन्दा परको सहर

पत्रकारितामा हामी प्रायः घटनालाई समाचारका रूपमा हेर्छौँ। विस्फोट, आक्रमण, युद्ध, मृत्यु र विनाशका समाचारले पाठकको ध्यान तान्छन्। स्वाभाविक रूपमा सञ्चारमाध्यमले पनि असामान्य घटनालाई प्राथमिकता दिन्छन्। तर कुनै देश वा सहरको सम्पूर्ण जीवन त्यस्ता घटनाले मात्र परिभाषित हुँदैन।

मस्कोको यात्राले मलाई यही कुरा सम्झायो। युद्धका समाचारबीच पनि त्यहाँ मानिसहरू काममा जान्छन्, विद्यार्थीहरू विद्यालय र विश्वविद्यालय पुग्छन्, सार्वजनिक यातायात चल्छ, पसलहरू खुल्छन् र सहर आफ्नो दैनिक लयमा अघि बढ्छ।

हामीले देखेको मस्को पनि त्यही थियो– चिसो मौसममा उज्यालो सडक, भूमिगत मेट्रोमा व्यस्त नागरिक, ऐतिहासिक सम्पदाले भरिएको रेड स्क्वायर र मध्यरातसम्म आफ्नै गन्तव्यमा हिँडिरहेका मानिसहरू।

नेपालमा तिहारको उज्यालो छाडेर मस्को पुगेको मेरो यो यात्रा केवल भौगोलिक दूरी पार गर्ने यात्रा रहेन। यो त समाचारमा बनेको धारणा र आँखाले देखेको यथार्थबीचको दूरी नाप्ने अवसर पनि बन्यो।

यात्रा सकिएपछि मनमा एउटा कुरा गहिरोसँग रहिरह्यो– कुनै पनि सहरलाई केवल समाचारका शीर्षकबाट बुझ्न सकिँदैन। त्यसका लागि त्यहाँ पुग्नुपर्छ, सडकमा हिँड्नुपर्छ, मानिसहरूसँग बोल्नुपर्छ र त्यहाँको जीवनलाई नजिकबाट महसुस गर्नुपर्छ।

मस्कोमा मैले त्यही गरेँ। आकाशमा ड्रोन खोज्दै पुगेको मस्कोमा मध्यरातसम्म शान्त सडकमा पैदल हिँडेर फर्किएँ। युद्धको समाचारले मनमा सिर्जना गरेको त्रासलाई प्रत्यक्ष अनुभवले केही हदसम्म विस्थापित गर्‍यो।

तिहारको दियो नेपालमै बलिरहेको थियो। तर त्यो वर्ष मेरो स्मृतिमा मस्कोका सडकका बिजुली बत्ती, रेड स्क्वायरको ऐतिहासिक वैभव, भूमिगत मेट्रोको भीड र चिसो रातमा पिएको तातो कफीको उज्यालो पनि उत्तिकै चम्किलो भएर रह्यो। समाचारमा युद्धग्रस्त मस्को थियो, तर मेरा आँखामा भने मध्यरातसम्म उज्यालो, व्यवस्थित र जीवन्त मस्को थियो।  – वैकुण्ठ भण्डारी