काठमाडौं । सरकारले विभिन्न मुलुकका लागि सिफारिस गरेका राजदूतमध्ये तीन जनाको नाम संसदीय सुनुवाइबाट अस्वीकृत भएपछि सरकारको कूटनीतिक क्षमता, नियुक्ति प्रक्रिया र उम्मेदवार छनोटको आधारमाथि गम्भीर प्रश्न उठेको छ । विदेशस्थित नेपाली दूतावासको नेतृत्व गर्ने व्यक्तिको नाम संसदीय सुनुवाइबाट अस्वीकृत हुनु सामान्य प्रशासनिक घटनामात्र होइन । यसले सरकारको छनोट प्रक्रिया, सिफारिस गरिएका व्यक्तिको योग्यता र कूटनीतिक जिम्मेवारीप्रतिको गम्भीरताबारे सार्वजनिक बहस सिर्जना गरेको छ ।
राजदूत भनेको विदेशमा सरकारको प्रतिनिधित्व गर्ने पदाधिकारी मात्र होइन । उनी सम्बन्धित मुलुकमा नेपालको राष्ट्रिय हितको संरक्षण गर्ने, द्विपक्षीय सम्बन्ध सुदृढ बनाउने, आर्थिक तथा व्यापारिक अवसर खोज्ने, नेपाली नागरिकको हितमा काम गर्ने र अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा नेपालको छवि प्रस्तुत गर्ने महत्वपूर्ण जिम्मेवार व्यक्ति हुन् । यस्तो संवेदनशील जिम्मेवारीका लागि सिफारिस गरिएका व्यक्तिहरू संसदीय सुनुवाइमै अस्वीकृत हुनु सरकारका लागि प्रतिष्ठाको विषय बनेको छ ।
यस घटनाले एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न खडा गरेको छ—राजदूत नियुक्तिका लागि व्यक्तिको योग्यता, अनुभव, कूटनीतिक क्षमता र राष्ट्रिय हितप्रतिको प्रतिबद्धतालाई प्राथमिकता दिइएको थियो कि राजनीतिक निकटता, भागबन्डा र व्यक्तिगत पहुँचलाईरु
राजदूत नियुक्ति प्रक्रियामा पारदर्शिता र योग्यताको सुनिश्चितता हुन नसके त्यसको असर नियुक्त हुने व्यक्तिमा मात्र सीमित रहँदैन । त्यसले सरकारको निर्णय क्षमता, परराष्ट्र नीतिको विश्वसनीयता र नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय छविसमेत प्रभावित पार्न सक्छ ।
राजदूत पद राजनीतिक पुरस्कार होइन
नेपालमा लामो समयदेखि राजदूत नियुक्तिमा राजनीतिक पहुँच, दलगत निकटता र शक्ति सन्तुलनले प्रभाव पार्ने गरेको आलोचना हुँदै आएको छ । राजनीतिक दललाई सहयोग गरेका व्यक्ति, नेताका निकटस्थ वा विभिन्न समूहको सिफारिसमा परेका व्यक्तिले महत्वपूर्ण कूटनीतिक जिम्मेवारी पाउने प्रवृत्तिमाथि प्रश्न उठ्ने गरेको छ ।
राजनीतिक पृष्ठभूमि भएका व्यक्तिले राजदूतको जिम्मेवारी सम्हाल्नै हुँदैन भन्ने होइन । कूटनीतिक अनुभव, विषयगत ज्ञान, अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध बुझ्ने क्षमता र राष्ट्रिय हितप्रतिको प्रतिबद्धता भएका राजनीतिक व्यक्तिले पनि प्रभावकारी भूमिका निर्वाह गर्न सक्छन् । तर राजनीतिक निकटता नै योग्यताको विकल्प बन्नु हुँदैन ।
राजदूत पद कुनै दलको कार्यकर्ता व्यवस्थापन गर्ने स्थान वा राजनीतिक योगदानको पुरस्कार होइन । यो राष्ट्रको प्रतिनिधित्व गर्ने जिम्मेवारी हो । त्यसैले नियुक्तिमा व्यक्तिको दलगत आबद्धताभन्दा उसको क्षमता, इमानदारी, कार्ययोजना र परिणाम दिन सक्ने सम्भावनालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ ।
राजदूत नियुक्ति गर्दा सम्बन्धित देशको भाषा, संस्कृति, राजनीतिक प्रणाली, आर्थिक अवस्था र नेपालसँगको सम्बन्धबारे ज्ञान भएको व्यक्तिलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ । त्यसैगरी, नेपालको निर्यात प्रवर्द्धन, विदेशी लगानी आकर्षण, पर्यटन विकास, प्रविधि हस्तान्तरण र विदेशमा रहेका नेपालीको हित संरक्षण गर्न सक्ने क्षमता पनि मूल्याङ्कनको आधार बन्नुपर्छ ।
चाकडीमा रमाउने राजदूतबाट देशलाई के लाभ ?
राजदूत विदेशमा बसेर सरकारी पदाधिकारीको प्रशंसा गर्ने, नेताको निर्देशन पालना गर्ने र औपचारिक कार्यक्रममा सहभागी हुने व्यक्तिमात्र होइन । उसले नेपालको राष्ट्रिय हितका पक्षमा प्रभावकारी पैरवी गर्नुपर्छ । सम्बन्धित देशका सरकार, व्यवसायी, लगानीकर्ता, विश्वविद्यालय, अनुसन्धान संस्था र नागरिक समाजसँग सम्बन्ध विस्तार गर्नुपर्छ ।
यदि राजदूत व्यक्तिगत सुविधा, पदको प्रतिष्ठा र राजनीतिक नेतृत्वलाई खुसी पार्नेमै सीमित हुन्छ भने त्यसबाट मुलुकले अपेक्षित लाभ पाउन सक्दैन । अझ, गैरजिम्मेवार व्यवहार, विवादास्पद आर्थिक सम्बन्ध वा सार्वजनिक आचरणमा गम्भीर कमजोरी देखिएमा त्यसले सम्बन्धित व्यक्तिको मात्र होइन, नेपालको प्रतिष्ठामै असर पार्न सक्छ ।
विदेशमा नेपाली नागरिकमाथि समस्या पर्दा दूतावासले समयमै सहयोग गर्न नसक्नु, श्रमिकका गुनासा बेवास्ता गर्नु, व्यापारिक अवसर पहिचान गर्न नसक्नु वा नेपालबारे गलत धारणा फैलिँदा प्रभावकारी प्रतिक्रिया दिन नसक्नु कूटनीतिक असफलताका उदाहरण हुन् ।
विशेषगरी वैदेशिक रोजगारीमा रहेका नेपालीको हित संरक्षण, श्रमिकको अधिकार, कानुनी सहायता, उद्धार तथा स्वदेश फिर्ती, नेपाली उत्पादनको बजार विस्तार र पर्यटन प्रवर्द्धनमा दूतावासको भूमिका प्रत्यक्ष हुन्छ । त्यसैले राजदूतको कार्यसम्पादनलाई औपचारिक भेटघाट र कार्यक्रममा उपस्थिति देखाएर मात्र मूल्याङ्कन गर्न सकिँदैन ।
संसदीय सुनुवाइको महत्व
संसदीय सुनुवाइको उद्देश्य सरकारले गरेको सिफारिसलाई औपचारिकता दिनु मात्र होइन । नियुक्तिका लागि प्रस्तावित व्यक्तिको योग्यता, आचरण, सम्भावित स्वार्थको द्वन्द्व र जिम्मेवारी निर्वाह गर्ने क्षमताबारे प्रश्न उठाउनु तथा आवश्यक परे अस्वीकृत गर्नु पनि यसको महत्वपूर्ण भूमिका हो ।
यसपटक दुई नाम अस्वीकृत हुनु र अर्को नाममा निर्णय स्थगित हुनु संसदीय सुनुवाइ समितिले सरकारको सिफारिसलाई स्वतः स्वीकार गर्नुपर्दैन भन्ने सन्देश हो । यसले नियुक्ति प्रक्रियामा संसदीय निगरानीको महत्व देखाएको छ ।
तर सुनुवाइ समितिको भूमिका व्यक्तिको नाम अस्वीकार गर्नेमै सीमित हुनु हुँदैन । उजुरीको निष्पक्ष परीक्षण, प्रमाणको मूल्याङ्कन, सम्बन्धित व्यक्तिलाई आफ्नो पक्ष राख्ने अवसर र निर्णयका स्पष्ट आधार आवश्यक हुन्छन् । आरोप लाग्दैमा कुनै व्यक्ति दोषी ठहर हुँदैन । त्यसैले नियुक्ति प्रक्रियामा पारदर्शिता र न्यायोचित परीक्षण दुवै उत्तिकै महत्वपूर्ण छन् ।
सरकारले पनि संसदीय सुनुवाइलाई आफ्नो प्रतिष्ठासँग जोडेर प्रतिरक्षात्मक प्रतिक्रिया दिनुभन्दा उठेका प्रश्नलाई सुधारको अवसरका रूपमा लिनुपर्छ । सिफारिस अस्वीकृत हुनुको अर्थ नियुक्ति प्रणालीका कमजोरी पहिचान गरेर सुधार गर्नुपर्ने आवश्यकता पनि हो ।
अब सुधार कसरी गर्ने ?
पहिलो, राजदूत नियुक्तिका मापदण्ड स्पष्ट र सार्वजनिक हुनुपर्छ । शैक्षिक योग्यता, व्यावसायिक अनुभव, कूटनीतिक ज्ञान, सार्वजनिक आचरण र राष्ट्रिय हितमा योगदान दिन सक्ने क्षमताको मूल्याङ्कन कसरी गरिन्छ भन्ने कुरा नागरिकले बुझ्न पाउनुपर्छ ।
दोस्रो, उम्मेदवारको पृष्ठभूमि परीक्षण सिफारिस गर्नुअघि नै प्रभावकारी बनाउनुपर्छ । आर्थिक कारोबार, स्वार्थको द्वन्द्व, कानुनी अवस्था, व्यावसायिक सम्बन्ध र सार्वजनिक आचरणबारे आवश्यक छानबिन गर्नुपर्छ । उजुरी परेमा त्यसको निष्पक्ष परीक्षण गर्ने संयन्त्र पनि बलियो हुनुपर्छ ।
तेस्रो, नियुक्तिको आधार र छनोटको औचित्य सार्वजनिक गर्नुपर्छ । राजनीतिक नियुक्ति भएका व्यक्तिका हकमा पनि उनीहरूमा रहेको विशेष योग्यता र सम्बन्धित देशका लागि उपयुक्त हुने आधार स्पष्ट पारिनुपर्छ ।
चौथो, राजदूतको कार्यसम्पादन मापन गर्ने व्यवस्था हुनुपर्छ । व्यापार तथा लगानी प्रवर्द्धन, पर्यटन विकास, नेपाली श्रमिकको हित संरक्षण, द्विपक्षीय सहकार्य र नेपाली नागरिकलाई उपलब्ध गराइएको सेवाको आधारमा नियमित मूल्याङ्कन गर्न सकिन्छ ।
पाँचौँ, कार्यकाल सकिएपछि राजदूतले गरेका काम, हासिल गरेका उपलब्धि र पूरा हुन नसकेका लक्ष्यको विवरण सार्वजनिक गर्ने व्यवस्था आवश्यक छ । यसबाट राजदूत पदलाई सुविधा उपभोग गर्ने स्थान होइन, परिणाम दिनुपर्ने सार्वजनिक जिम्मेवारीका रूपमा स्थापित गर्न सकिन्छ ।
Add Comment